Subsidie-Wildgroei
Dit dossier gaat niet over het beleid, maar over wat hetzelfde resultaat onnodig extra kost. Stichtingen met abstracte doelen en torenhoge overhead. De 'Rondpomp-Economie' waar consultants en directies meer verdienen dan de doelgroep ontvangt.
Omvang dossier
€ 300 mln tot € 1 mrd
extrapolatie (Optelsom): ANBI-overheadpercentages
| Jaar | Bedrag / Indicator | Toelichting |
|---|---|---|
| 2022 | € 800 mln | Groei klimaat- en inclusiviteitssubsidies |
| 2023 | € 1,0 mrd | Toename overheadkosten bij koepelorganisaties |
| 2024 | € 300 mln tot € 1 mrd | Cijfer gecorrigeerd (2026-07-27): hier stond eerder een niet-herleidbare € 1,1 mrd. Vervangen door overheadpercentages uit ANBI-jaarrekeningen, doorgetrokken over de subsidiepot (Optelsom). |
Subsidies met abstracte doelen ('bewustwording', 'verbinden', 'agenderen') kennen geen meetlat: niemand kan vaststellen of het doel is gehaald, en dus stopt de geldstroom ook nooit. Intussen gaat een fors deel op aan het apparaat eromheen (overhead, directie, verantwoording) in plaats van aan de doelgroep, terwijl de administratieve last voor de ontvangers zelf ook nog eens fors is.
Output-financiering: subsidieer op meetbare resultaten voor de burger, niet op plannen of intenties. Stel een overhead-cap (bijvoorbeeld 20%) met intrekking bij structurele overschrijding. Maak de bestaande wettelijke horizonbepaling (subsidieregelingen vervallen al na ten hoogste vijf jaar, Comptabiliteitswet art. 4.10) een echt beslismoment: verlengen alleen bij aangetoond effect. En publiceer een openbaar subsidieregister met resultaat per euro, zodat iedereen kan meekijken.
Geen standpunt over de hoogte van het budget voor ontwikkelingssamenwerking; dat is beleid. Binnen het bestaande budget zijn twee doelmatigheidsproblemen meetbaar. Probleem A: een fors deel van het geld bereikt het doel nooit, omdat het als 'ODA' wordt geboekt maar in Nederland zelf wordt uitgegeven aan eerstejaars asielopvang. Probleem B: de jojo-financiering die daardoor ontstaat vernietigt waarde in lopende meerjarenprogramma's, want de asieltoerekening fluctueert en het OS-budget beweegt onvoorspelbaar mee.
Eén op de vijf ODA-euro's blijft in Nederland
19% van de totale Nederlandse ODA-uitgaven ging in 2024 naar asielopvang in eigen land, met eerder het vooruitzicht van een oploop naar meer dan 30%. Sinds het Hoofdlijnenakkoord is de toerekening gemaximeerd op 10% vanaf 2027; of die cap wordt gehaald, is vanaf dan jaarlijks te toetsen.
Bron: ESB (2025)
Het doelmatigheidsoordeel van de externe toezichthouders
De hoge onvoorspelbaarheid van de asieltoerekening ondermijnt de kwaliteit en doelmatigheid van de ontwikkelingssamenwerking. De eerste aanbeveling van de OESO-DAC Peer Review roept Nederland op de effecten van fluctuerende asielkosten te beperken. Dit is geen mening over het budget, maar een oordeel over hoe het wordt beheerd.
Bron: AIV-briefadvies 37 (2024), incl. OESO-DAC Peer Review
Historisch citaat (2016): 'grootste ontvanger van de eigen ontwikkelingshulp'
In het Eerste Kamerdebat van 2016 klonk al: 'Nederland dreigt de grootste ontvanger te worden van de eigen ontwikkelingshulp'; destijds ging bijna een kwart van de ODA-gelden naar eerstejaarsopvang. Nadrukkelijk een historisch citaat, geen actueel cijfer: het laat zien hoe lang dit mechanisme al speelt.
Bron: EK-debat 2016, via Parlementaire Monitor
Wat de abrupte budgetfluctuaties aan kapitaal vernietigen in lopende meerjarenprogramma's (verloren aanloopkosten van gestopte of gekorte programma's) is nog niet becijferd; dat register staat op de onderzoekslijst, te vullen uit IOB-evaluaties.
Ruwweg een derde van deze subsidies gaat op aan het apparaat eromheen in plaats van aan het doel: honderden miljoenen die "rondgepompt" worden. De 35% is een indicatie uit ANBI-jaarrekeningen, geen gemeten gemiddelde; die meting staat op de onderzoekslijst.
Bron / aanname: Indicatie o.b.v. ANBI-jaarrekeningen & subsidieregister; per casus verifieerbaar.
Grootste verspillers / uitschieters
Gesubsidieerde koepel (voorbeeldprofiel)
2023Illustratief profiel op basis van het ANBI-patroon: een koepel/stichting waar het merendeel van circa € 14 mln subsidie opgaat aan personeel en kantoor in plaats van aan het doel. Bewust geen met naam genoemde organisatie: dit is een voorbeeld van een patroon uit ANBI-jaarrekeningen, geen geverifieerde individuele casus.
Omvang
74% overhead
"Directeuren van gesubsidieerde stichtingen die in 3 verschillende besturen zitten en overal de maximale vergoeding vangen."
"Subsidies die worden gebruikt om bevriende consultants in te huren voor vage 'evaluatie-rapporten'."
- Subsidieregister Rijk - Rijksoverheid
- ANBI-publicatieplicht (jaarrekeningen goede doelen) - Belastingdienst
- Bezuinigingen op ontwikkelingshulp maken hervormingen noodzakelijk - ESB (Economisch Statistische Berichten) (2025)
- AIV-briefadvies 37: Een stabiel en voorspelbaar ODA-budget - Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) (2024)
- Comptabiliteitswet 2016, artikel 4.10 (horizonbepaling subsidieregelingen) - Rijksoverheid (wetten.overheid.nl) (2016)
Werk je bij de overheid of een uitvoeringsinstantie? Help ons verspilling te stoppen door anoniem informatie te delen.
Veilig & Anoniem Melden